Poliklinikte epigenetik beslenme konusu çoğunlukla şu üç soruyla açılıyor: “Ailemde diyabet var, bende de kesin çıkacak mı?”, “Genetik olarak kilo almaya çok yatkınım, boşa mı kürek çekiyorum?” ya da “Yediklerim gerçekten genlerimi iyileştirebilir mi?”
Arkasında çok haklı bir sağlık endişesi barındıran sorular bunlar. Yıllarca bize genetik kodumuzun değişmez bir kader olduğu, anne ve babamızdan ne miras aldıysak onu yaşamak zorunda olduğumuz öğretildi. Oysa modern beslenme genetiği bilimi bugün bize daha farklı bir tablo sunuyor: DNA dizilimimiz bize bir risk haritası verir, o haritadaki yolların hangisine sapacağımızı ise büyük ölçüde her gün tabağımıza koyduğumuz besinler belirler.
Genlerimizin tabağımızdaki lokmalarla kurduğu bu biyokimyasal iletişime epigenetik beslenme diyoruz.
Genlerimiz Sabitken Gen İfademiz Nasıl Değişiyor?
Göz rengimiz veya kan grubumuz gibi sabit genetik özelliklerimizi değiştiremeyiz, bunlar kilitli kasalardır. Ancak vücudumuzda hücre yaşlanmasını, inflamasyonu ve yağ depolama hızını yöneten binlerce aktif gen var. Bu genlerin üzerinde onları okunur ya da sessiz hale getiren biyolojik şalterler bulunuyor ve bilimsel adı DNA metilasyonu.
Tabağınıza koyu yeşil yapraklı bir sebze ya da sızma zeytinyağı koyduğunuzda hücre çekirdeğinize antioksidan savunmayı destekleyen genleri açık tutmaya yönelik bir sinyal gidiyor. Trans yağlar ve rafine şekerle dolu bir öğün tükettiğinizde ise sistem inflamasyonu yöneten genler tarafında tam tersi bir sinyal alıyor. Yani her ana öğün, aslında DNA’nızla kurduğunuz biyokimyasal bir konuşma.
Genetik Farklılıklar Diyeti Nasıl Değiştirir?
Konuyu teoriden çıkarıp üç somut örnek üzerinden bakalım. Üçü de klinikte sık karşılaştığımız ve standart beslenme önerilerinin neden herkeste aynı sonucu vermediğini açıklayan tablolar.
MTHFR Geni ve Folat Kullanımı
Toplumun önemli bir bölümünde MTHFR adlı gende fonksiyonel bir yavaşlık bulunuyor. Bu varyasyonu taşıyan bir kişide folatın vücutta kullanılabilir hale gelmesi zorlaşıyor ve buna bağlı olarak kanda homosistein düzeyi yükselebiliyor. Homosistein yüksekliği ise damar sağlığı açısından takip edilmesi gereken bir gösterge.
Bu tabloda ezbere folik asit takviyesi vermek yerine, kişinin kan değerlerine bakılarak folatın hangi formda ve hangi dozda destekleneceği belirleniyor ve beslenme tarafında koyu yeşil yapraklı sebzeler öne çıkarılıyor.
APOE Geni ve Yağ Metabolizması
Son yıllarda popülerleşen yüksek doymuş yağlı ketojenik beslenme modelleri bazı kişilerde iyi sonuç verebiliyor. Ancak yağ metabolizmasını yöneten APOE geninin E4 tipini taşıyan bir kişide bol tereyağı, hindistan cevizi yağı ve yağlı kırmızı et ağırlıklı bir düzen kan yağları açısından olumsuz bir tabloya yol açabiliyor. Bu kişilerde Akdeniz tipi tekli doymamış yağlar, yani zeytinyağı ve avokado tarafı öne çıkıyor.
Buradaki asıl mesaj şu: popüler bir diyetin birinde işe yaraması, sizde de aynı şekilde çalışacağı anlamına gelmiyor.
FTO Geni ve Doyma Sinyali
Halk arasında obezite geni olarak bilinen FTO geninde riskli varyasyon taşıyan kişiler, karbonhidrat tükettikten sonra doyma sinyalini daha geç algılıyor. Bu bir irade meselesi değil, biyokimyasal bir farklılık.
Bu danışanlara “daha az yiyin” denmiyor. Tabaktaki çözünür lif ve protein oranı, açlık sinyalini daha uzun süre baskılayacak şekilde yeniden düzenleniyor.
Epigenetik Kodlama Anne Karnında mı Başlıyor?
Longevity nedir yazımızda altını çizdiğimiz temel kuralı burada biyokimyasal olarak temellendirelim: Longevity anne karnında başlıyor.
Tıp literatüründe DOHaD, yani Sağlık ve Hastalıkların Gelişimsel Kökeni olarak tanımlanan yaklaşıma göre, bir bebeğin genlerinin ömür boyu nasıl bir çalışma karakteri göstereceği hamileliğin erken döneminde atılan epigenetik etiketlerle büyük ölçüde şekilleniyor. Anne adayının bu dönemde yaşadığı kan şekeri dalgalanmaları ya da mikro besin eksiklikleri, bebeğin metabolizmasını yöneten genlerin çalışma biçimini etkileyebiliyor.
Bunu bir suçlama olarak değil, bir öncelik sırası olarak okumak gerekiyor. Hamilelik planlayan bir kadında beslenme düzeninin gebelikten önce ele alınması, yalnızca annenin değil, çocuğun uzun vadeli sağlığıyla da ilgili bir konu.
Genetik Test Tek Başına Diyet Listesi Verir mi?
Son yıllarda “tükürük örneği gönderin, genetik diyetinizi yazalım” biçiminde sunulan paketler yaygınlaştı. Bir klinik diyetisyen olarak bu konudaki görüşüm net: genetik harita tek başına diyet yazdırmaz.
Kâğıt üzerinde bir geninizin riskli görünmesi, o genin şu anda aktif olarak size zarar verdiği anlamına gelmiyor. O raporun güncel kan değerleriniz, sindirim sisteminizin durumu ve ayrıntılı yaşam öykünüzle birlikte okunması gerekiyor.
Genetik kodunuz size hangi duvarda çatlağın olabileceğini söylüyor, o çatlağın büyüyüp büyümeyeceğini ise bugünkü tabaklarınız belirliyor. Standart kalori listelerinin ötesine geçmek, genetik bilgiyle güncel biyokimyanın birlikte değerlendirildiği kişiye özel bir çalışma gerektiriyor.
Eksiklik Saptanırsa Ne Yapılıyor?
Beslenme değerlendirmesinin en somut çıktısı çoğu zaman bir liste değil, bir eksiklik tablosu oluyor. Kan değerlerinde, B grubu vitaminlerinde, magnezyumda ya da çinkoda bir yetersizlik göründüğünde sıra bunun nasıl kapatılacağına geliyor.
İlk tercih her zaman besindir. Eksikliğin kaynağı yeterince alınmaması ise, tabak düzenlenerek çözülüyor ve bu, hem daha kalıcı hem daha güvenli bir yol. Eksiklik ağızdan alınan desteklerle kapanmıyorsa ya da sorunun kaynağı emilim tarafındaysa, damar yoluyla destek bir seçenek olarak gündeme gelebiliyor. Bu karar beslenme danışmanlığının değil, hekimin alanına giriyor ve kişinin kan değerleriyle birlikte veriliyor.
Klinikte uygulanan damar yolu desteklerinin kapsamını longevity IV uygulamaları sayfamızdan inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Ailemde kanser veya kalp hastalığı öyküsü var, bu genleri tamamen kapatabilir miyim?
Riski sıfırlamak diye bir tanım klinik olarak doğru değil. Ancak riski etkileyen faktörlerin bir kısmı değiştirilebilir durumda. Genetik yatkınlığın tabloya dönüşmesinde kronik inflamasyon, yüksek kan şekeri ve uyku düzensizliği gibi tetikleyiciler rol oynuyor ve bunlar üzerinde çalışılabiliyor. Yani genetik yatkınlık tek başına sonucu belirlemiyor, ama garanti de verilemiyor.
Nutrigenomik ile nutrigenetik arasındaki fark nedir?
Sık karıştırılan iki kavram. Nutrigenomik, yediğimiz besinlerin içindeki bileşenlerin gen ifadesini nasıl etkilediğini inceliyor, yani besinden gene doğru bakıyor. Nutrigenetik ise sizin genetik yapınızın hangi beslenme düzenine daha iyi cevap vereceğini inceliyor, yani genden besine doğru bakıyor.
Beslenme tarzımı değiştirdiğimde genlerimin yanıt vermesi ne kadar sürer?
Epigenetik uyum sanıldığından daha hızlı başlıyor. Akdeniz tipi bir beslenmeye geçildikten sonra gen ifadesini düzenleyen hücresel sinyallerde birkaç ay içinde olumlu yönde değişimler gözlenebiliyor. Ancak bu değişimin kalıcı olması, yeni düzenin sürdürülmesine bağlı.
Genetik test yaptırmadan bu beslenme modeline geçemez miyim?
Geçebilirsiniz. Kapsamlı bir kan biyokimyası, sindirim sisteminizin değerlendirilmesi, aile sağlık öykünüzün çıkarılması ve vücudunuzun besinlere verdiği tepkilerin takibi, elinde genetik test raporu olmadan da bir klinik diyetisyenin hassas noktalarınızı belirlemesine ve koruyucu bir düzen kurmasına imkân veriyor. Genetik test bu tabloyu netleştiren bir katman, zorunlu bir başlangıç değil.
Randevu Öncesi Bilmeniz Gerekenler
Beslenmenin gen ifadesi üzerindeki etkisi, herkese uyan tek bir liste anlamına gelmiyor. Sizin için doğru düzenin ne olduğu, güncel kan değerleriniz, yaşam öykünüz ve varsa genetik verilerinizin birlikte değerlendirilmesiyle ortaya çıkıyor.
Kişiye özel beslenme değerlendirmesi için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel tıbbi ya da beslenme önerisi yerine geçmez. Takviye kullanımı ve beslenme değişiklikleri için hekiminize ve klinik diyetisyeninize danışınız.
